สรุปงานเวิร์กชอป Buddhist Research and Social Innovation จัดขึ้นเมื่อวันที่ 2 กันยายน 2569 เวลา 13.00 – 16.00 น. ณ Classroom 1 ชั้น 2 อาคาร True Digital Park (West) โดยภายในงานได้รับเกียรติจากวิทยากรร่วมองค์ความรู้ ได้แก่ พระเมธีวัชรบัณฑิต, ศ.ดร , ผู้อำนวยการหลักสูตรสตินวัตกรรมและสันติศึกษา มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย และ พระราชสุทธิวัชรสุธี, รศ.ดร. , รองอธิการบดีฝ่ายวิจัยและนวัตกรรม มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
กิจกรรมนี้จัดขึ้นเพื่อมุ่งสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับบทบาทของภูมิปัญญาทางพุทธศาสนาในการขับเคลื่อนความยั่งยืนตลอดจนเรียนรู้แนวทางที่จะนำหลักธรรมและการเจริญสติมาประยุกต์ใช้ให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมทั้งในระดับปัจเจกและระดับสังคม แทนที่จะมองความยั่งยืนเป็นเพียงเรื่องของนโยบายหรือเทคโนโลยีจากภายนอกในยุคที่ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีนำมาซึ่งความสะดวกสบายทางกายแต่กลับสร้างความโดดเดี่ยว ความเครียด และการสูญเสียความไว้เนื้อเชื่อใจระหว่างมนุษย์ การพัฒนาจิตใจและสติจึงไม่ใช่เป็นเพียงเรื่องของศาสนาหรือทางเลือกส่วนบุคคลอีกต่อไป แต่คือรากฐานสำคัญของการสร้างความยั่งยืนที่แท้จริง ทั้งต่อตนเอง สังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม
พระเมธีวัชรบัณฑิต, ศ.ดร กล่าวว่า เทคโนโลยีสมัยใหม่ ไม่ว่าจะเป็นโทรศัพท์มือถือ หุ่นยนต์ หรือปัญญาประดิษฐ์อย่าง ChatGPT แม้ช่วยให้ชีวิตสะดวกสบายขึ้น แต่กลับทำให้มนุษย์โดดเดี่ยวและห่างไกลกันมากกว่าเดิม ผู้คนเริ่มไว้ใจเทคโนโลยีมากกว่าไว้ใจกันเอง จนเกิดความเครียดและความวิตกกังวลแพร่หลาย ทั้งที่แรกเริ่มเทคโนโลยีถูกสร้างขึ้นเพื่อเชื่อมโยงผู้คนให้ใกล้ชิดกัน วิทยาศาสตร์แบ่งได้เป็นสองด้าน คือ Physical Science ที่เน้นความสะดวกสบายทางวัตถุ และ Science of Mind ที่ดูแลจิตใจและสันติสุขภายใน โลกปัจจุบันทุ่มเทให้ด้านแรกมากเกินไปจนละเลยด้านจิตใจ ส่งผลให้ผู้คนตื่นเช้ามาด้วยความเหนื่อยล้าและตั้งคำถามถึงความหมายของชีวิต การเจริญสติจึงถูกนำเสนอในฐานะวิทยาศาสตร์แห่งจิตใจที่จำเป็นต้องพัฒนาควบคู่กันไป โดยประเทศพัฒนาแล้วอย่างยุโรป สแกนดิเนเวีย สิงคโปร์ และญี่ปุ่น เริ่มนำสติเข้าสู่ระบบการศึกษาอย่างจริงจัง ถึงขั้นจำกัดการใช้สมาร์ตโฟนและแท็บเล็ตในห้องเรียน
ในทางพุทธธรรม พระพุทธเจ้าไม่เคยสอนให้เชื่อตามพระองค์โดยไม่พิสูจน์ แต่สอนหลักเอหิปัสสิโกให้ลงมือปฏิบัติและพิสูจน์ด้วยตนเอง สติจึงไม่ใช่เรื่องเฉพาะศาสนาใด แต่เป็นเรื่องของมนุษย์ทุกคนที่ต้องการเข้าใจกายใจตนเองและจัดการความทุกข์ เมื่อฝึกสมาธิและอยู่กับความเงียบ เราจะเริ่มมองเห็นการทำงานของจิตใจ และเรียนรู้ที่จะจัดการความฟุ้งซ่านได้ง่ายขึ้น สติจึงเป็นเครื่องมือพาเราเดินทางจากการแบกรับไปสู่การปล่อยวาง ความสุขที่แท้จริงเริ่มต้นจากภายใน การฝึกสติในกิจวัตรประจำวันช่วยพัฒนาความเข้าใจตนเองและความฉลาดทางอารมณ์ ซึ่งมีงานวิจัยทางการแพทย์และผลสแกนสมองยืนยันว่าสติช่วยลดความเครียด ความวิตกกังวล และภาวะซึมเศร้าได้จริง ดังนั้นนวัตกรรมสังคมและความยั่งยืนที่แท้จริงต้องเริ่มจากภายใน ผ่านการพัฒนาจิตใจ จริยธรรม และสติ เพื่อให้มนุษย์อยู่ร่วมกับสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อมได้อย่างยั่งยืน ดังนั้นการสร้างนวัตกรรมสังคมและความยั่งยืนที่แท้จริง ไม่สามารถอาศัยเพียงวัตถุหรือเทคโนโลยีได้ แต่ต้องเริ่มต้นจาก ภายใน ผ่านการพัฒนาจิตใจ จริยธรรม และสติ เพื่อให้มนุษย์สามารถอยู่อย่างสันติร่วมกับสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อมได้อย่างยั่งยืน
พระราชสุทธิวัชรสุธี, รศ.ดร. กล่าวถึงโครงการพระธรรมจาริก ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2508 โดยหลวงพ่อพระธรรมกตติโสภณ วัดเบญจมบพิตร ผู้มองเห็นความทุกขยากของกลุ่มชาติพันธุ์บนพื้นที่สูงที่ขณะนั้นเข้าไม่ถึงการศึกษาและสาธารณสุข หลายคนยังอยู่ในสถานะไร้สัญชาติ (stateless) ทำให้เข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานได้ยาก โครงการจึงมีวัตถุประสงค์สองประการควบคู่กัน คือเผยแพร่พระพุทธศาสนาเพื่อสร้างความสมดุลทางจิตใจ และยกระดับคุณภาพชีวิตของชุมชนบนพื้นที่สูงไปพร้อมกัน ตลอด 60 ปีที่ผ่านมา เริ่มจากการส่งพระอาสาสมัคร 50 รูปขึ้นไปเผยแผศาสนาที่เชียงราย เชียงใหม่ และแม่ฮ่องสอน จนขยายไปสู่การสร้างโรงเรียน ศูนย์ฝึกอบรม หลักสูตรร่วมกับมหาวิทยาลัย และเครือข่ายเยาวชน ปัจจุบันครอบคลุม 302 อาศรม กว่า 1,300 หมู่บ้าน ใน 20 จังหวัด มีผู้เข้าร่วมกว่า 1 ล้านคน โดยพบว่าประมาณ 30% พึ่งพาตนเองได้แล้ว 40% อยู่ระหว่างการพัฒนา และอีก 30% ยังต้องการความช่วยเหลือต่อไป
จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อ 3-4 ปีที่แล้ว เมื่อได้เปิดวงพูดคุยกับเยาวชนบนพื้นที่สูงถึงทิศทางการพัฒนาต่อไป พบว่าเยาวชนมีความต้องการหลากหลาย ทั้งการพัฒนาผลิตภัณฑ์ของตนเองให้แตกต่างจากตลาดทั่วไป การพัฒนาหมู่บ้านให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวตามแบบบ้านแม่กำปอง การสร้างสรรค์ศิลปะการแสดงของกลุ่มชาติพันธุ์ให้เป็นที่รู้จักในวงกว้าง ไปจนถึงความฝันที่จะเป็นยูทูบเบอร์เพื่อบอกเล่าเรื่องราวบนดอยสู่สายตาคนภายนอก สะท้อนให้เห็นว่าความยั่งยืนที่แท้จริงต้องเปิดพื้นที่ให้คนในชุมชนได้ร่วมออกแบบอนาคตของตนเองด้วย
จากทั้งสองมุมมองที่ถ่ายทอดในเวที สรุปได้ว่า ความยั่งยืนที่แท้จริงต้องเริ่มต้นจาก “ภายใน” คือการพัฒนาจิตใจและสติของมนุษย์ก่อนจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงภายนอกทางเศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อม การฝึกสติเป็นเครื่องมือสากลที่ใช้ได้กับทุกคนโดยไม่ผูกติดกับศาสนาใดศาสนาหนึ่ง และมีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับผลลัพธ์เชิงบวกต่อสุขภาพกายและใจอย่างชัดเจน ในขณะเดียวกัน โมเดลการพัฒนาแบบโครงการพระธรรมจาริกก็แสดงให้เห็นว่าความยั่งยืนต้องอาศัยความต่อเนื่องระยะยาวแบบค่อยเป็นค่อยไป ผสมผสานมิติศาสนา การศึกษา และการมีส่วนร่วมของชุมชนเข้าด้วยกัน และท้ายที่สุด นวัตกรรมเชิงพุทธเพื่อ SDGs ควรเปิดพื้นที่ให้เยาวชนในชุมชนได้ร่วมออกแบบอนาคตของตนเอง ไม่ว่าจะผ่านการท่องเที่ยวชุมชน ผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น หรือสื่อสร้างสรรค์ เพื่อให้เกิดความยั่งยืนที่เกิดจากพลังของคนในพื้นที่เองอย่างแท้จริง
