ตลอด 10 ปีที่ผ่านมา เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ถูกยกให้เป็นเข็มทิศสำคัญของประเทศ ทว่าในงานเสวนา Rewrite Thailand’s Sustainable Development: คิดใหม่ เขียนอนาคต ประเทศไทยให้ยั่งยืน จัดโดย สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สภาพัฒน์) 101 Public Policy Think Tank (101 PUB) และ The101.world เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ได้เปิดตัวชุดรายงานวิจัย Making SDGs Matter พร้อมเปิดเผยความจริงอันน่าตกใจว่า หากไทยยังเดินหน้าด้วยโมเดลเดิม เราจะไม่บรรลุเป้าหมายหลักของ SDGs ข้อใดเลยภายในปี 2573
ผลการประเมินระบุว่า ณ ปี 2568 ไทยมีเป้าหมายย่อยที่ก้าวหน้าเพียง 32.5% และคาดว่าจะลดลงเหลือ 29.0% ในปี 2573 โดยปัจจุบันมีเพียง SDG 14 (ทรัพยากรทางทะเล) เท่านั้นที่ก้าวหน้าตามสมควร อีก 15 ข้ออยู่ในภาวะท้าทาย และ SDG 8 (งานที่มีคุณค่าและการเติบโตทางเศรษฐกิจ) เป็นเป้าหมายเดียวที่ถดถอย ขณะที่ SDG 4 (การศึกษา) และ SDG 13 (สภาพภูมิอากาศ) เป็นสองด้านที่ทิศทางแย่ลงมากที่สุด
ทำไมโมเดลการพัฒนาเดิมถึงหมดแรงส่ง?
ในวงเสวนา Thailand’s Development – What We Learn and How to Make it Better? ร่วมสนทนาโดย คุณดนุชา พิชยนันท์ เลขาธิการสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ดร.วิรไท สันติประภพ อดีตผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทย คุณแบ๊งค์ งามอรุณโชติ ผู้อำนวยการสถาบันนโยบายวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและนวัตกรรม (STIPI) มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี และ คุณเพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ ได้ร่วมกันสะท้อนรากเหง้าของปัญหาผ่าน 3 มุมมองหลัก:
- ดร.วิรไท สันติประภพ พูดถึงภาพมหภาคและธรรมาภิบาล เปรียบไทยเหมือนนักปั่นจักรยานทางไกลที่เสี่ยง หลุดกลุ่ม จากประเทศรายได้ปานกลาง หลัง GDP ชะลอตัวจาก 8.6% เหลือเพียง 1–2% ประกอบกับดัชนีธรรมาภิบาลและประสิทธิภาพภาครัฐที่ตกต่ำกว่าค่าเฉลี่ยโลก จึงเสนอให้กลับมาเน้นการสร้างภูมิคุ้มกันและคนเป็นศูนย์กลาง พร้อมเร่งจัดการ ข้อต่อข้ามรุ่น 3 เรื่อง คืองานที่ดีในยุค AI การศึกษา และสิ่งแวดล้อม
- คุณแบ๊งค์ งามอรุณโชติ กล่าวถึงโครงสร้างทุนและเศรษฐกิจ ผ่านแนวคิด ทุนนิยมช่วงชั้น (Hierarchical Capitalism) ที่กลุ่มทุนใหญ่เพียง 0.2% ถือครองเงินลงทุนถึง 80% ขณะที่ SMEs แข่งขันยาก แรงงานนอกระบบกว่า 20 ล้านคนมีรายได้ต่ำกว่าค่าจ้างยังชีพ ทำให้เศรษฐกิจติดกับดัก หินสี่ก้อนทับอก นั่นคือ หนี้ครัวเรือน การลงทุนชะงัก พื้นที่การคลังจำกัด และการส่งออกผันผวน ทางออกคือการสร้าง Good Jobs ร่วมสมทบค่าเสียโอกาสให้แรงงานฝึกทักษะ ผลักทุนใหญ่ออกไปแข่งนอกประเทศ และใช้ Regulatory Guillotine ตัดกฎหมายล้าสมัยต่อการดำรงชีวิตและการประกอบอาชีพของประชาชนและภาคธุรกิจ
- คุณเพ็ญโฉม แซ่ตั้ง แสดงความคิดเห็นเรื่องต้นทุนสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ โดบยกบทเรียนจากโครงการ Eastern Seaboard และนิคมฯ มาบตาพุด ที่พัฒนาอุตสาหกรรมหนักโดยละเลยการจัดการมลพิษ จนผลักภาระด้านสุขภาพและสิ่งแวดล้อมให้ประชาชนปลายทางแบกรับ พร้อมเรียกร้องให้ใช้เป้าหมายการเข้าเป็นสมาชิก OECD เป็นคานงัดในการผลักดัน พ.ร.บ. PRTR ควบคุมการปลดปล่อยและเคลื่อนย้ายมลพิษ และเพิ่มงบประมาณด้านสิ่งแวดล้อมอย่างจริงจัง
Thailand’s 2030 Strategy for Just and Sustainable Development
ช่วงการนำเสนอและสนทนาถึงสาระสำคัญของรายงานวิจัยทั้ง 3 เล่ม โดยคณะผู้วิจัยของโครงการ ได้ชี้ให้เห็นทางออกเชิงปฏิบัติการในการพลิกโฉมระบบขับเคลื่อนประเทศ ดังนี้
1. รายงานความก้าวหน้าการขับเคลื่อน SDGs ของไทยในระยะ 10 ปี (พ.ศ. 2559–2568)โดย ผศ.ดร.เฉลิมพงษ์ คงเจริญ เฉลิมพงษ์ คงเจริญ อาจารย์คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และ Lead Author รายงานความก้าวหน้าการขับเคลื่อน SDGs ประเทศไทย ชี้ให้เห็นว่าหากเดินแบบเดิม ไทยจะไม่บรรลุเป้าหมายใดในปี 2573 โดยเฉพาะด้านสภาพภูมิอากาศ (SDG 13) และระบบนิเวศบนบก (SDG 15) ที่มีแนวโน้มแย่ลงกว่าปัจจุบัน รวมถึงกลไกขับเคลื่อนที่ดีในอดีตเริ่มเสื่อมถอย จึงเสนอว่า ไม่จำเป็นต้องทำทุกเรื่องเท่ากัน แต่ต้องจัดลำดับความสำคัญเลือกทำ 10 วาระเร่งด่วน ที่มีผลเชื่อมโยงสูงสุด เช่น ด้านสถาบันที่โปร่งใส (SDG 16) และความร่วมมือ (SDG 17) เพื่อดึงให้เป้าหมายอื่นขยับตาม
2. รายงานความก้าวหน้าการขับเคลื่อน SDGs ในประเด็นเฉพาะ โดย อ.ชานนทร์ เตชะสุนทรวัฒน์ อาจารย์คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และ Lead Author รายงานความก้าวหน้าการขับเคลื่อน SDGs ในประเด็นเฉพาะ ย้ำว่า กระบวนการสำคัญไม่แพ้เป้าหมาย ท่ามกลางบริบทใหม่ที่เงินช่วยเหลือต่างประเทศหดตัวและหนี้ครัวเรือนสูง ไทยต้องพึ่งพาความร่วมมือในสังคมมากขึ้น โดยต้องทลาย เพดานกระจก 5 ด้าน ได้แก่ คน ความเชื่อมร้อย ความเป็นธรรม การมีส่วนร่วม และธรรมาภิบาล โดยแก้ปัญหาระยะสุดท้าย เช่น การดึงชุมชนและท้องถิ่นมาร่วมป้องกันโรค NCDs เชิงรุก และสร้างกลไกเรียนรู้ ให้รัฐประเมินผลงานตัวเองทุกปี รวมถึงป้องกันไม่ให้เอกชนเข้ามาครอบงำการออกกฎระเบียบ
3. รายงานแผนการขับเคลื่อน SDGs (Thailand’s SDG Roadmap) สำหรับประเทศไทย ในระยะ 5 ปีสุดท้ายของการขับเคลื่อนวาระการพัฒนาที่ยั่งยืน ค.ศ. 2030 ของสหประชาชาติ (พ.ศ 2569 – 2573)โดย รศ.ดร.ปัทมาวดี โพชนุกูล อดีตผู้อำนวยการสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม และ Lead Coordinating Author ชุดรายงานและแผนการขับเคลื่อน SDGs ประเทศไทย เสนอให้เลือกจุดกดที่ คลิกแล้วปลดล็อกทั้งระบบ แทนการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ โดยกระจายอำนาจให้ท้องถิ่นและชุมชนมีบทบาทรับมือวิกฤต ปฏิรูประบบข้อมูลภาครัฐให้เป็นฐานข้อมูลรายครัวเรือนที่เป็นเอกภาพ ปรับมาตรฐานการศึกษาให้เน้นทักษะและสมรรถนะ เปลี่ยนเกณฑ์จัดซื้อจัดจ้างภาครัฐให้มองความคุ้มค่ามากกว่าราคาต่ำสุด และสร้างวัฒนธรรมการติดตามประเมินผลที่นำไปใช้ปรับปรุงนโยบายได้จริง
Q&A ประเด็นคำถามน่าสนใจในเสวนาถึงการเปลี่ยน “แผน” สู่ “การลงมือทำจริง”
ในช่วงท้ายของการเสวนา คณะผู้วิจัยได้ร่วมกันตอบคำถามสำคัญจากผู้เข้าร่วมงาน ซึ่งสะท้อนความท้าทายเชิงปฏิบัติการ 3 ประการ ที่จะเป็นตัวชี้วัดความสำเร็จของแผนการขับเคลื่อน SDGs ในระยะ 5 ปีสุดท้าย:
Q: ท่ามกลางวิกฤตรอบด้านที่ไทยไม่อาจทำทุกเป้าหมายได้พร้อมกัน จะมีหลักเกณฑ์อย่างไรในการเลือกสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ?
A: รศ.ดร.ปัทมาวดี โพชนุกูล อธิบายว่า ทีมวิจัยใช้ระดับความเชื่อมโยงและผลลัพธ์เป็นเกณฑ์จัดลำดับ โดยเรื่องที่ดีอยู่แล้วสามารถปล่อยให้เดินหน้าต่อได้ และทุ่มทรัพยากรไปที่เป้าหมายซึ่งสร้างแรงกระเพื่อมสูง เช่น เศรษฐกิจ งานที่มีคุณค่า นวัตกรรม และโครงสร้างพื้นฐาน นอกจากนี้ เธอยังเสนอให้กำหนด ศีลของการพัฒนา ควบคู่ไปด้วย คือกรอบจริยธรรมที่ชัดเจนว่าสิ่งใด ไม่ควรทำ อย่างเด็ดขาด เช่น การทุจริตคอร์รัปชันและการทำลายสิ่งแวดล้อม
Q: ทำอย่างไรให้แผนงานและรายงานผลของภาครัฐ ไม่ตัดขาดจากผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง?
A: คณะผู้วิจัย ชี้ว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่การเขียนรายงาน แต่อยู่ที่กระบวนการไม่นำผลลัพธ์กลับมาปรับปรุงแผนงานใหม่ หน่วยงานรัฐต้องสร้างวงจรเรียนรู้ (Feedback Loop) ด้วยการตั้งคำถามง่าย ๆ กับตัวเองทุกปีว่า “ปีนี้ทำกิจกรรมนี้แล้วมีปัญหาอะไร ปีหน้าจะทำอีกไหม และถ้าทำจะปรับปรุงอย่างไร”
Q: ภายใต้การปฏิรูปนี้ สศช. ในฐานะหน่วยงานวางแผนหลักของประเทศ ควรปรับบทบาทอย่างไร?
A: คณะผู้วิจัย เสนอว่า สศช. ควรยกระดับจากการเป็นผู้จัดทำแผน มาเป็นตัวกลางเชื่อมโยงทุกภาคส่วน สกัดบทเรียนจากพื้นที่จริงและข้อมูลมหาศาลในระบบติดตาม เช่น ระบบติดตามและประเมินผลแห่งชาติ (Electronic Monitoring and Evaluation System of National Strategy and Country Reform: eMENSCR) มาสร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกับ สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ พร้อมออกแบบแรงจูงใจให้ข้าราชการกล้าคิดนวัตกรรม และกล้าทักท้วงนโยบายที่สุ่มเสี่ยงต่อหลักการพัฒนาที่ยั่งยืน
Q: ในเมื่อต้องเปิดให้ภาคเอกชนมีส่วนร่วม จะป้องกันอย่างไรไม่ให้เกิดภาวะ “ทุนยึดรัฐ” หรือผู้ถูกกำกับเข้ามาเขียนกติกาเอง?
A: รศ.ดร.ปัทมาวดี และ คณะผู้วิจัย ย้ำว่า ต้องแยกให้ออกระหว่าง การรับฟังความเห็น กับ การตัดสินใจเชิงนโยบาย โดยต้องมี มือที่สาม หรือคนกลางที่โปร่งใสเข้ามาถ่วงดุล ไม่ปล่อยให้รัฐและทุนจับมือกันเพียงลำพัง ขณะที่ ผศ.ดร.เฉลิมพงษ์ เสริมว่าหลักการเปิดเผยข้อมูลภาครัฐเป็นค่าเริ่มต้น คือเกราะป้องกันที่ดีที่สุด เพราะเมื่อสังคมมองเห็นข้อมูลอย่างโปร่งใส ก็จะช่วยกันจับตาความขัดแย้งทางผลประโยชน์ระหว่างทุนใหญ่กับคนตัวเล็กได้ทันที
อ่าน SDGs Progress Report ของ สภาพัฒน์ 101 Public Policy Think Tank และ The101.world ได้ที่:
Progress Report – Google Drive